Project 'Ja, ik wil!'

Een clandestien huwelijk? Het portret van Arnolfini en zijn ‘bruid’

 

Wie kent niet het portret van (naar alle waarschijnlijkheid) de Italiaanse koopman Giovanni di Arrigo Arnolfini en zijn bruid Giovanna Cenami, die zich aan het begin van de vijftiende eeuw in Brugge hadden gevestigd? [1] Jan van Eyck's meesterwerk uit 1423 is wellicht één van de bekendste portretten uit de kunstgeschiedenis van Noordwest Europa en werd in 2006 door The Guardian uitgeroepen tot één van de twintig kunstwerken die men beslist moet zien voor men sterft [2].

 

Ongetiteld schilderij, bekend als het Arnolfini-portret,

geschilderd door Jan van Eyk in 143.

Het schilderij bevindt zich nu in de National Gallery in Londen.

Bron: Wikimedia Commons, klik hier voor de brongegevens

 

Of het hier ook werkelijk over een 'normaal' huwelijk gaat, daar zijn kunsthistorici het evenwel nog niet eens. De kunsthistoricus Erwin Panofsky (1934) schreef dat het schilderij van Jan van Eyck een ‘clandestien’ huwelijk toont [3], gesloten zonder een kerkelijke ceremonie maar door het eenvoudig afleggen van een eed (fides). Deze eed bestond uit twee handelingen: het ineen slaan van de handen (fides manualis) en het verheffen van bruidegoms onderarm (fides levata). Beide handelingen zijn ook terug te vinden in het dubbelportret van de Arnolfini’s.

 

Geïllustreerde beginletter (initiaal) uit het English Psalter uit ca. 1323.

Foto: Erwin Panofsky (1934), p. 125.

 

Daarnaast vertoont het portret ook gelijkenissen met een afbeelding uit een Frans Psalmboek, uit omstreeks 1323, waar het huwelijk van koning David en Michal is afgebeeld (zie afbeelding hierboven). Van Eyck zou gebruik gemaakt hebben van de traditionele manier waarop huwelijken werden afgebeeld, maar dit gecombineerd hebben met modern realisme door te kiezen voor de huiselijke setting.

Panofsky was ervan overtuigd dat het werk meer was dan het vastleggen van een huwelijksgebeurtenis en dat het daarnaast ook diende als een soort van trouwcertificaat [4]. Het bewijs hiervan is volgens hem de nogal ongebruikelijke handtekening van de schilder die te zien is boven de spiegel: ‘Johannes de Eyck fuit hic. 1434’ (vertaald: 'Johannes van Eyck was hier 1434') (zie hieronder), wat zou aangeven dat Van Eyck zelf getuige was van het clandestiene huwelijk, met het schilderij als bewijs.

 

Detail van het Arnolfini-portret (zie boven).

De handtekening bevindt zich op de muur, voor het oog net onder de hanglamp.

Bron: Wikimedia Commons, klik hier voor de brongegevens

 

Het portret staat ook vol van andere ‘verhulde symboliek [5]’. Zo zou de hond op de voorgrond een teken zijn van trouw en de bezem die aan de achterwand hangt een symbool van kuisheid. Daarnaast brandt er in de kandelaar maar een enkele kaars: dat zou verwijzen naar de aanwezigheid van God bij het voltrekken van het huwelijkssacrament. Andere kunsthistorici zijn ervan overtuigd dat het niet gaat over een huwelijk maar eerder om de verloving (sponsalia) [6]. Welvarende mensen zoals Giovanni en zijn vrouw zouden immers niet zo gauw een clandestien huwelijk sluiten. Bovendien zijn de handen van het stel minder innig in elkaar gevouwen dan wat gebruikelijk was bij Vlaamse huwelijksportretten.

 

Nog andere kunsthistorici twijfelen of dit überhaupt wel het portret van Giovanni di Arrigo Arnolfini en zijn vrouw is; zij denken eerder dat het een andere telg van het geslacht Arnolfini betreft, namelijk Giovanni di Niolao Arnolfini die ook in Brugge woonde [7]. Als hier Giovanni en zijn vrouw Constanza Trenta (die al in 1426 huwden) afgebeeld zouden zijn, dan zou het hier eerder om een memoriestuk moeten gaan: Constanza stierf namelijk al in 1433, één jaar voor de datering van het portret. De symboliek op het schilderij zou ook daaraan kunnen refereren: Zo zijn naast de brandende kaars, aan de linkerzijde van de kandelaar, boven het hoofd van de vrouw, resten kaarsvet van een uitgebrande kaars te zien (hiervoor is wel een vergrootglas nodig).

 

Detail van het Arnolfini-portret (zie boven)

Bron: Wikimedia Commons, klik hier voor de brongegevens

 

De spiegel aan de achterwand (zie afbeelding hieronder) is bovendien gedecoreerd met scènes van het lijden (de Kruisweg) van Christus. Links zijn scènes te zien waar Christus leeft, zoals het dragen van het kruis, maar aan de kant van de vrouw (aan de rechterzijde) zijn scènes geplaatst van Christus’ dood, zoals de Kruisafname. Dat zou er op kunnen wijzen dat het schilderij diende als een aandenken aan wijlen Constanza Trenta.

 

Detail van het Arnolfini-portret (zie boven)

Bron: Wikimedia Commons, klik hier voor de brongegevens

Wat Jan van Eyck met dit werk ons wil laten zien of vertellen zal waarschijnlijk voor altijd een raadsel blijven. Juist daardoor raakt men niet uitgepraat over dit kunstwerk en wordt het nog mysterieuzer dan voorheen. Ondanks alle onzekerheden, of het nu gaat om een huwelijks-, verlovings-, of memorieportret, geeft dit schilderij toch een inkijkje in de relatie van dit echtpaar in een ver verleden.

 

 

Noten

 

[1] Meer kunstwerken van Jan van Eyck zijn te bewonderen in: Annick Born en Maximiliaan P.J. Marten, 2012. Van Eyck in detail (Antwerpen: Ludion).
[2] Carola Hicks, 2011. Girl in a green gown. The history and mystery of the Arnolfini portrait (London: Chatto & Windus).
[3] Erwin Panofsky, 1934. Jan van Eyck’s Arnolfini portrait. The Burlington Magazine for connoisseurs 64: 117-127. Voor meer informatie over het clandestiene huwelijk, zie ook ons artikel over het Concilie van Trente.
[4] Panofsky, Jan van Eyck’s Arnolfini portrait, 124.
[5] Born en Marten, Van Eyck in detail, pp. 26-27.
[6] Edwin Hall, 1994. The Arnolfini betrothal. Medieval marriage and the enigma of van Eyck’s double portrait (Berkeley: University of California Press).
[7] Margaret L. Koster, 2003. The Arnolfini portrait: a simple solution. Apollo (1 september 2013), pp. 3-14. Dit artikel is ook online hier in te zien.

 

 

terug naar Wist u dat...

terug naar hoofdpagina