Project 'Ja, ik wil!'

Is het geen plaatje?! De betekenis van symboliek in vroegmoderne huwelijksportretten

 

Een vast onderdeel van het huidige huwelijksceremonie is het maken van  een fotoreportage. De eerste foto werd echter pas in 1826 gemaakt en deze techniek was lange tijd niet beschikbaar voor iedereen. Vóór deze tijd werd het huwelijk, als een van de belangrijke momenten van het leven, vereeuwigd in geschilderde huwelijksportretten, die vaak bol stonden van de (verborgen) symboliek. 


In de Hollandse Gouden Eeuw kwamen huwelijksportretten in verschillende vormen voor. Zo kon het echtpaar samen op een werk worden geportretteerd of op twee aparte schilderijen. Als er gekozen werd voor twee losse werken, ook wel pendanten genoemd, werd hun eenheid onderstreept door gebruik te maken van symmetrie, gelijke achtergrond of een continuüm in de compositie [1]. In zowel de dubbelportretten als de pendanten is de man vrijwel altijd rechts, en de vrouw links geplaatst [2]. Dit is een kwestie van hiërarchie omdat de rechterzijde werd gezien als een ereplaats en geassocieerd met geluk, het leven, het licht, het goede en met Christus. Doordat in de zestiende en zeventiende eeuw het streven naar een realistische weergave belangrijker werd koos men niet voor overduidelijke liefdesmotieven zoals harten of zwevende Cupido’s, maar voor symboliek en motieven om nadruk te leggen op de echtverbintenis en de bijhorende deugden. Pas de laatste decennia hebben we hier meer inzicht in gekregen.

 

Klik op de afbeelding voor een grotere versieFrans Hals (1582/83-1666), Huwelijksportret van Isaac Abrahamsz. Massa (1586-1643) en Beatrix van der Laen (1592-1639), geschilderd in 1622

Bron: Wikimedia Commons, klik hier voor brongegevens

 

Een voorbeeld van een huwelijksportret, dat bol staat van de symboliek, werd door Frans Hals geschilderd ter gelegenheid van het huwelijk tussen Isaac Massa en Beatrix van der Laen in 1622 [3]. De schilder was een bekende van het echtpaar waardoor de compositie informeler is dan dat van een doorsnee huwelijksportret. Boven het stel is een wijnrank weergegeven die zich genesteld heeft om een boomstam, verwijzend naar liefde, huwelijk, wederzijdse trouw, aanhankelijkheid en vriendschap, net zoals de klimopplant aan de voeten van de vrouw.

 

Deze metafoor is ook terug te vinden in embleemboeken zoals die van Andrea Alciato, die meerdere schilders inspiratie bood. Op de voorgrond is een grote speerdistel te zien; een kruid dat al sinds te oudheid werd gezien als een liefdeskruid, met als bijnaam ‘mannentrouw’[4]. In de achtergrond van het tafereel is de allegorische voorstelling te zien van een Liefdestuin [5]. Dit motief uit de middeleeuwen werd gebruikt als een symbool voor ‘hoofse’ liefde. Frans Hals plaatste in zijn liefdestuin een buitenverblijf, een fontein met stromend water (mogelijk ook een amoureuze betekenis) en enkele wandelende paren. Ervoor staan twee  pauwen; nog een symbool voor het huwelijk. Door het gebruik van symboliek op deze wijze kon een huwelijksportret toch realistisch ogen maar meer betekenen dan een eenvoudig kiekje.

Klik op de afbeelding voor een grotere versie

 

Amicitia etiam post mortem durans ['vriendschap duurt ook na de dood nog voort']. Afdruk van houtsnede uit Andera Alciati's Emblematum Libellus (Parijs 1536), afgebeeld in E. de Jongh, 1967. Zinne- en minnebeelden in de schilderkunst van de zeventiende eeuw (Amsterdam: Nederlandse Stichting Openbaar Kunstbezit / Openbaar Kunstbezit in Vlaanderen), p. 33. Klik hier voor de brongegevens op Wikimedia Commons.


Ook in het huwelijksportret van Reynu Meynertsdr. Semeyns (klik hier voor de afbeelding) is dergelijke symboliek terug te vinden. Dit schilderij uit 1595 wordt aan de schilder Jan Claesz. uit Enkhuizen toegeschreven en werd gemaakt ter gelegenheid van haar huwelijk met de ontdekkingsreiziger Jan Huygen van Linschoten, maar zijn portret is helaas verdwenen [6]. De inscriptie in het schilderij geeft de leeftijd van de geportretteerde prijs, namelijk 31 jaar (Aetatis Svae 31), hiermee was de bruid één jaar jonger dan de bruidegom [7].

 

In haar hand houdt de bruid een grote zakdoek vast die afgezet is met kant en versierd met ankers. Het was een gewoonte om als geliefden elkaar een neusdoek te schenken als teken van liefde en trouw. Dit gebruik wordt ook verwoord in een gedicht van Jacob Cats [8]:

 

'Maer daer is noch een naerder baen
Om met de vryeers wel te staen;
Te geven aen een jongelingh
Te senden eenigh proper dingh,
Een kraegh genaeyt met eyger hant,
Een neusdoeck met een moye kant, [..]'

Klik op afbeelding voor een grotere versie

 

Daarnaast was de zakdoek een teken van welvaart omdat deze, zeer kostbaar, enkel in hogere kringen gebruikt werd. De smetteloze witte zakdoek stond ook symbool voor de eerbaarheid van de bruid; dit wordt verstrekt door het versje dat links bovenaan in het schilderij geschreven staat [9]: 

'Reyn-ov / er.al.in
Liefden / getrov.
Is het / beste sieraet
Van een / deuchtsame vrov'

Links het portret van Reynu Meynertsdr. Semeyns (1563/64 - 1614-1616), geschilderd door Jan Claesz in 1595. Rechts een uitsnede van de linkerbovenhoek van dit schilderij, waarin de aetatis suae-vermelding en het versje afgebeeld. Met dank aan de Stichting Portret van Enkhuizen.

 

Hoe kuis en deugdzaam Reynu Meynertsdr. daadwerkelijk was op het moment van portretteren, valt echter te betwisten. Het huwelijk met Jan Huygen was haar tweede echtverbintenis en daarbij was ze inmiddels moeder van drie kinderen. Daarnaast blijkt uit doopregisters dat zij tijdens haar bruiloft al vier maanden in verwachting was van haar eerste kind met Jan Huygen. Zo kan symboliek dus meer vertellen over de geportretteerden, maar of men het moet geloven is een tweede...

 

 

Noten

 

[1] E. de Jongh, 1986. Portretten van echt en trouw. Huwelijk en gezin in de Nederlandse kunst van de zeventiende eeuw (Zwolle: Waanders), pp. 32-33.
[2] de Jongh, Portretten van echt en trouw, pp. 36-41.
[3] de Jongh, Portretten van echt en trouw, pp. 124-130.
[4] E. de Jongh, 1967. Zinne- en minnebeelden in de schilderkunst van de zeventiende eeuw (Amsterdam: Nederlandse Stichting Openbaar Kunstbezit / Openbaar Kunstbezit in Vlaanderen), p. 31.
[5] de Jongh, Zinne- en minnebeelden, p. 28.
[6] Jongh, Portretten van echt en trouw, pp. 110-113.
[7] Tine de Moor en Jaco Zuijderduijn, 2013. The art of counting: reconstructing numeracy of the middle and upper classes on the basis of portraits in early modern Low countries. Historical Methods 46(1): 41-56, pp. 43-44. Zie ook het artikel 'Amsterdammers, daar kun je op rekenen!' op deze website.
[8] Jacob Cats, 1661. Houwelick (Amsterdam: ) 12.
[9] Deze inscriptie verwijst  tegelijk ook naar de naam van de bruid. 

 

Met dank aan de Stichting Portret van Enkhuizen voor het beschikbaar stellen van de afbeelding van Reynu Meynertsdr Semeyns.

 

 

terug naar Wist u dat...

terug naar hoofdpagina