Project 'Ja, ik wil!'

Jonge bokken en rijpe blaadjes: het West-Europese huwelijkspatroon

 

Uit onderzoek van de Brits-Hongaarse wetenschapper John Hajnal (1924-2008) bleek dat Noordwest-Europa qua huwelijkspatroon sterk afweek van Oost- en Zuid-Europa. In zijn publicatie ‘European Marriage Patterns in Perspective’ uit 1965 [1] benoemde hij dit kenmerkende patroon als het Europese Huwelijkspatroon (European Marriage Pattern; EMP). Dit EMP heeft drie hoofdkenmerken:

 

  • zowel mannen als vrouwen hadden bij het aangaan van hun eerste huwelijk een relatief hoge leeftijd,
  • het leeftijdsverschil tussen de huwelijkspartners was relatief klein,
  • relatief veel mannen en vrouwen bleven hun hele leven ongehuwd, en
  • kinderen verlieten in Noordwest-Europa bij hun huwelijk doorgaans hun beide ouderlijke huizen om zelf een nieuw huishouden te vormen (neolocaliteit)

 

 

Weergave van de Hajnal-lijn. Bron: Wikimedia Commons, klik hier voor brongegevens

 

Op grond van zijn onderzoeksgegevens stelde Hajnal de scheidingslijn tussen het EMP en het niet-EMP-gebied vast: deze lijn staat bekend als de Hajnal-lijn en loopt grofweg van het Russische Sint-Petersburg tot het Italiaanse Triëst. Westelijk van deze lijn geldt globaal gezien het European Marriage Pattern, oostelijk van deze lijn wijken de patronen af van dit EMP. Deze lijn is overigens geen ‘harde’ lijn: ter weerszijden van deze lijn kwamen uiteraard ook kleinere gebieden voor die in hun huwelijkspatroon afweken van het hen omringende gebied; de Hajnal lijn geeft alleen de ‘grote’ lijn in de verdeling aan.

 

Hoge huwelijksleeftijd

Hoewel een gemiddelde leeftijd bij de eerste huwelijkssluiting van rond de 26 à 27 jaar voor mannen en rond 24 jaar voor vrouwen (Amsterdam, 1580-1600) ons vandaag de dag niet meer doet opkijken, was deze leeftijd in de zestiende eeuw relatief hoog, vergeleken met het oostelijk en zuidelijk deel van Europa. In het vijftiende-eeuwse Toscane (Italië) bijvoorbeeld was de aanstaande bruid bij haar eerste huwelijk gemiddeld 18 jaar oud, haar aanstaande echtgenoot was in die tijd gemiddeld achter in de twintig [2].

 

Gering leeftijdsverschil partners

In de zuidelijke en meest oostelijke regio’s van Europa was het niet ongebruikelijk dat er een behoorlijk leeftijdsverschil bestond tussen de huwelijkspartners bij hun eerste huwelijk: in het vijftiende-eeuwse Toscane was de man gemiddeld tien tot twaalf jaar ouder dan zijn aanstaande bruid [3]. Daarbij speelde onder andere de bruidsschatverplichting een belangrijke rol: de ouders van de aanstaande bruid betaalden de bruidegom en diens familie een bepaald bedrag, als het ware als een tegemoetkoming in de kosten van onderhoud waarvoor de aanstaande echtgenoot zou komen te staan: de vrouw trok na voltrekking van het huwelijk meestal direct in bij haar man en schoonouders. Daarbij was het uitgangspunt dat hoe jonger de bruid was, des te meer ‘profijt’ de man zou kunnen hebben van zijn echtgenote als partner en in het gezin, en was de prijs die de ouders van de bruid moesten betalen, navenant lager. Het was daarom voor ouders met dochters des te aantrekkelijker om hun meisjes zo vroeg mogelijk aan de man te brengen [4]. In Noordwest-Europa, en in het bijzonder in de Lage Landen en Engeland speelde de situatie van de bruidsschat niet mee. Bovendien was het door verschillen in bijvoorbeeld het erfrecht ook voor West-Europese vrouwen aantrekkelijker om zelf vermogen op te bouwen dan voor hun Zuid- en Oost-Europese seksegenotes [5]. Eind zestiende eeuw bedroeg het leeftijdsverschil tussen bruidegom en bruid in een stad als Amsterdam tussen de 1 en 1,5 jaar; voor Engeland in die periode bedroeg dit verschil circa 2,5 jaar [6].

 

Relatief veel singles

In Zuid-Europa was het voor vrouwen boven de 25 jaar bijna onbestaanbaar om niet getrouwd te zijn: statistieken wijzen uit dat in het vroegmoderne Toscane 97 procent van alle vrouwen tot 25 jaar getrouwd was of was geweest [7]. Voor vrouwen en mannen in Noordwest-Europa was ongehuwd blijven minder bijzonder. Uiteraard weten we niet precies wat een specifiek individu er toe bewoog niet te huwen, maar we vermoeden dat een aantal redenen een belangrijke rol hebben gespeeld: een relatief betere sociaaleconomische situatie van de vrouw in het algemeen, waardoor het voor veel vrouwen mogelijk was om economisch zelfstandig te blijven; het ontbreken van een bruidsschatverplichting voor de ouders; het bestaan van andere, geïnstitutionaliseerde opties voor vrouwen om alleen te blijven wonen, zoals begijnhoven; maar ook kan de verhouding tussen aantallen (huwbare) mannen en vrouwen een rol gespeeld hebben.

 

Neolocaliteit

Doordat mannen en vrouwen in Noordwest-Europa op relatief hogere leeftijd voor de eerste keer trouwden, hadden zij relatief ook langer de tijd om economisch minder afhankelijk van de ouders te worden. Bovendien konden vrouwen hier (i.t.t. tot Zuid- en Oost-Europa) ook zelf vermogen opbouwen (o.a. doordat mannen en vrouwen gelijke aanspraken hadden bij de verdeling van erfenissen) en hoefde haar vermogen niet, zoals in bijvoorbeeld Italië destijds het geval was, apart gehouden te worden als een soort weduwenpensioen avant-la-lettre (in Italië verviel de erfenis van haar overleden echtgenoot namelijk aan de familie, niet aan de weduwe; zij kreeg haar ouderlijke bruidsschat dan weer wel terug). Eén en ander leidde er toe dat, zodra de verloofden eenmaal gehuwd waren, zij doorgaans financieel zelfstandig genoeg waren om een eigen huishouden te gaan vormen. In tegenstelling tot de uitgebreide huishoudens die we kennen uit het zuiden van Europa (de extended families, niet zelden bestaand uit drie of zelfs meer generaties binnen één huishouden), kozen West-Europese jonggehuwden vaak voor een zelfstandig huishouden, bestaand uit hen beiden en de uit hun huwelijk geboren kinderen (de zogenaamde "nuclear household").

 

 

Noten

[1] Hajnal, J., 1965. European Marriage Patterns in Perspective. In: D.V. Glass en D. E. C. Eversley (eds.), Population in history: Essays in historical demography, pp. 101-143 (Surrey , UK: Edward Arnold).

[2] De Moor, Tine en J. L. van Zanden, 2010. Girl power: the European marriage pattern and labour markets in the North Sea region in the late medieval and early modern period. The Economic History Review 63 (1): 1-33, p. 17.

[3] De Moor en van Zanden, Girl power, p. 17.

[4] zie voor een uitgebreid artikel over bruidsschatten in (o.a.) Italië: Botticini, Maristella en Aloysius Siow, 2003. Why Dowry? The American Economic Review 93 (4): 1385-1398.

[5] De Moor, Tine en Jan Luiten van Zanden, 2006. Vrouwen en de geboorte van het kapitalisme in West-Europa. Amsterdam: Boom, pp. 30-40.

[6] De Moor en van Zanden, Girl power, p. 17.

[7] Herlihy, David en Christiane Klapisch-Zuber. Les Toscans et leur famille: Une Etude de castato florentin de 1427. Paris: Presses de la Fondation nationale de sciences politiques, p. 215.

 

 

Meer weten?

Meer informatie over huwelijkspatronen vindt u via onze (Engelstalige) webpagina http://www.collective-action.info/_THE_MarriagePatterns_General

 

terug naar Wist u dat...

terug naar hoofdpagina