Project 'Ja, ik wil!'

Later, als je groot bent... De evolutie van de minimale huwelijksleeftijd

 

Bij het bestuderen van (gemiddelde) huwelijksleeftijden van mannen en vrouwen bij hun eerste huwelijk, kunnen we drie types huwelijksleeftijd karakteriseren:

 

  • de minimale leeftijd om te mogen trouwen
  • de minimale leeftijd om te mogen trouwen zonder toestemming van de ouders
  • de leeftijd waarop men feitelijk (formeel) trouwt

 

In dit stuk gaan we in op de eerste leeftijd. Voor de tweede, lees ons artikel over Consumptie en consent, voor het derde verwijzen we u graag naar ons artikel over de gemiddelde huwelijksleeftijd en de Girl Power Index.

 

Minimale leeftijd om te mogen trouwen

Hoewel de minimale leeftijd om te mogen trouwen sterk wijzigde in aantal jaren, is het aantal wijzigingen dat er plaatsvond, relatief beperkt. Feitelijk zijn er maar een paar jaren aan te duiden waarin een daadwerkelijk grote wijziging optreedt.

 

Voor 1540: consensus en consumptie

Tot het Eeuwige Edict van Karel V gold feitelijk nog grotendeels het Romeinse rechtssysteem, dat tevens was overgenomen door de kerkelijke wetgeving in de Rooms-katholieke kerk. De minimale leeftijd voor vrouwen om te mogen trouwen was twaalf, voor jongens veertien jaar [1]. Het laat zich raden dat deze minimale leeftijd sterk gerelateerd was aan de geslachtsrijpheid van jongens en meisjes. Dit vermoeden wordt gesterkt door het feit dat voor jongens in individuele situaties van de minimumleeftijd afgeweken kon worden als bleek dat de jongen fysiek tot voortplanting in staat was [2]. Het uitgangspunt van verschillen in de geslachtrijpe leeftijd tussen mannen en vrouwen zou overigens nog tot in 1985 een rol spelen: aangezien meisjes geacht werden eerder volledige geslachtsrijp te zijn, lag de minimumleeftijd voor 1985 voor meisjes nog altijd twee jaar lager dan voor de later rijpere jongens [3]. 

 

Hierbij moet overigens wel bedacht worden dat voortplanting, of tenminste seksuele gemeenschap een basisvoorwaarde was voor de geldigheid van het huwelijk: alleen de wederzijdse trouwbelofte, gevolgd door de ‘consumptie’ van deze verbintenis door de partners, was al voldoende om een huwelijk geldig en onverbreekbaar  te doen zijn, terwijl een door de priester gesloten huwelijk dat nog niet ‘geconsumeerd’ was, volgens geldend kerkelijk recht zonder probleem ontbonden kon worden [4].

 

1540: het Eeuwige Edict

 

Een ongewenste bijwerking van de consensus-huwelijken was dat er geen goed zicht meer was wie er wanneer en met wie was gehuwd.

Klik op afbeelding voor een grotere uitvoering

Bovendien bleek de basis van ‘consensus en consumptie’ voor de geldigheid van het huwelijk ook een vrijbrief voor huwelijken tussen verwanten, hetgeen met het oog op het voornaamste kerkelijk doel van het huwelijk (voortplanting), maar ook vanuit juridisch opzicht (met het oog op het erfrecht) geen wenselijke situatie was. In 1540 vaardigde Keizer Karel V dan ook het zogenaamde ‘Eeuwige Edict’ uit, waarin weliswaar geen nieuwe minimumleeftijd voor gehuwden werd genoemd, maar waarin het voor ongehuwde vrouwen onder de twintig en ongehuwde mannen onder de vijfentwintig jaar niet mogelijk was om te trouwen zonder toestemming van de ouders, of, indien deze beiden reeds overleden waren, van de meest naaste verwanten of verantwoordelijken der verloofde(n) [5].

 

Naast de wereldlijke heersers waren ook de kerkelijke autoriteiten inmiddels overtuigd van de noodzaak dat de huwelijkssluiting (wellicht mede op het oog van de groeiende onrust die uiteindelijk zou uitmonden in de Reformatie enkele jaren nadien?) meer geformaliseerd diende te worden, resulterend in het decreet van Tametsi van 1563, waarin bepaald werd dat voor een huwelijk pas geldig werd beschouwd indien bevestigd door een priester in facie ecclesiae ('voor het aangezicht van de kerkgemeenschap') en in bijzijn van ten minste twee getuigen [6].

 

Keizer Karel V, uitvaardiger van het Eeuwige Edict van 1570, geportretteerd door Titiaan in 1548. Bron: Wikimedia Commons, klik hier voor brongegevens

 

 

1804: Code Civil, een drietrapsraket

Pas na ruim 260 jaar is de volgende grote wijziging ten aanzien van minimumleeftijden bij huwelijken te zien. De Napoleontische Code Civil van 1804 bepaalde ten aanzien van de minimumleeftijden feitelijk drie categorieën [7]:

  • de absolute minimumleeftijd om te mogen huwen werd gesteld op achttien jaar voor jongens en vijftien jaar voor meisjes;
  • de leeftijd tot welke mannen en vrouwen absoluut de ouderlijke toestemming behoefden werd voor mannen gesteld op vijfentwintig, voor vrouwen op 21 jaar;
  • ouderlijke toestemming diende ook te worden gevraagd door bruiden tussen de 21 en 30 jaar en door bruidegoms tussen de 25 en de 30 jaar, maar bij weigering van de toestemming door de ouders hadden deze aanstaande echtelieden wel het recht om deze weigering juridisch aan te vechten en de rechter te verzoeken alsnog van rechtswege toestemming tot het voorgenomen huwelijk te verlenen. 

 

Klik hier voor een grotere versie Het echtpaar Paulus Vincent (1690-1795) en Barbara Jansen (1691/2-1796) op hun 75e huwelijksdag, 20 november 1793. De bruidegom is 104, de bruid 102: een goed voorbeeld van het Europese Huwelijkspatroon, aangezien zij op relatief latere leeftijd (vergeleken met elders in de wereld destijds) trouwden! Volgens een rijmpje bij een andere uitvoering van dit portret zijn beiden 'nog fris en gezond'. Met dank aan Teylers Museum, Haarlem. 

 

 

1838: Langzame ontwikkeling van vrouwen? Leeftijd omhoog!

In 1838 werd het Nieuw Burgerlijk Wetboek in Nederland ingevoerd. Hierin werd ook de minimumleeftijd om een huwelijk aan te gaan opgenomen: voor mannen bleef deze op achttien jaar, voor vrouwen werd deze ten opzichte van de Code Civil van 1804 echter met één jaar verhoogd naar zestien jaar. De reden: vrouwen zouden zich in de Nederlanden minder snel ontwikkelen dan elders en dienden daarom een jaar extra te krijgen om fysiek en mentaal voldoende toegerust te zijn om te kunnen trouwen… [8]

 

1985: Vrouwen krijgen er nog twee jaar bij

De bepalingen van het Burgerlijk Wetboek ten aanzien van de huwelijksleeftijden zouden vanaf de invoering in 1838 tot aan het laatste kwart van de twintigste eeuw ongewijzigd blijven: pas in 1985 werd in artikel 1.31 van het Burgerlijk Wetboek de gelijktrekking van de minimumleeftijd voor het huwelijk tussen vrouwen en mannen geregeld: voor mannen bleef deze op achttien, maar deze leeftijd gold nu ook voor de vrouwen, zij het dat meisjes ook al trouwgerechtigd zijn zodra ze zestien zijn en in verwachting of bevallen zijn [9].

 

 

Noten

 

[1] C. Asser (bewerking door J. de Boer), 2010, Mr. C. Assers handleiding tot de beoefening van het Nederlands Burgerlijk Recht. 1. Personen- en familierecht (18e druk) (Deventer: Kluwer), p. 129.

[2] Asser, Nederlands Burgerlijk Recht, p. 129.

[3] J. E. Doek, 2002. Het Huwelijk. In: G. van der Burght en j. E. Doek (red.), Het Nederlandse Burgerlijk Wetboek. Deel 1. Familierecht (12e druk; Deventer: Kluwer), 53-88, p. 58. Zie ook: J. H. Nieuwenhuis, C. J. J. M. Stolker, en W. L. Valk (red.), 2013. Burgerlijk Wetboek; Tekst & Commentaar. Deel 1 (Deventer: Kluwer), pp. 87-88.

[4] C. Donahue, 1976. The Policy of Alexander the Third's Consent Theory of Marriage. In: E. Kuttner (ed.), Proceedings of the Fourth International Congress on Medieval Canon Law, 4, Toronto 21-25 augustus 1972. Città del Vaticano: Biblioteca apostolica Vaticana, pp. 251 en volgende. Zie ook ons artikel over consensus op deze website. 

[5] ‘Eeuwig edict van Keizer Karel 1540 (Nederlanden / Zeventien Provinciën)’, transcriptie hier beschikbaar.

[6] Vierde Concilie van Lateranen, Caput 51 – De poene contrahentium matrimonial clandestine; Hoofdstuk 51 – Over de straf bij het sluiten van een clandestien huwelijk. Vertaling online hier beschikbaar. Zie ook ons artikel over de oorzaken en gevolgen van het Concilie van Trente op deze website

[7] Asser, Nederlands Burgerlijk Recht, p. 129.

[8] Nieuwenhuis e.a., Burgerlijk Wetboek, pp. 87-88.

[9] Nieuwenhuis e.a., Burgerlijk Wetboek, pp. 87-88.

 

Met dank aan Teylers Museum, Haarlem, voor het beschikbaar stellen van de afbeelding van het echtpaar Vincent-Jansen.

 

 

Meer weten?

 

Informatie over leeftijdsgrenzen voor diverse rechtshandelingen

(Kies menu-optie 'recht en notariaat')

Transcripties van diverse historische bronnen op het gebied van huwelijk en gezin

 

 

terug naar Wist u dat...

terug naar hoofdpagina