Ja, ik wil! Verliefd, verloofd, en getrouwd in Amsterdam 1580-1810

De pest in de stad

 

Op 20 mei 1620 wordt in Amsterdam de ondertrouw ingetekend tussen Lijntjen Gielis, weduwe van Abraham d’ Assouville, en weduwnaar Willem Claess Kool. Opvallend daarbij is de verklaring van Lijntje over de duur van haar weduwschap: zij vermeldt deze niet, zoals gebruikelijk, in jaren of maanden, maar verklaart aan de commissarissen van huwelijkse zaken dat zij weduwe is ‘sedert de laetste pesttijd’. Mogelijk verwees zij naa de grote pestepidemie in Amsterdam van 1602, maar ook inde jaren tussen 1602 en 1620 laaide de ziekte met regelmaat weer op in en rond de stad.

 

'De pest in Amsterdam', prent, vervaardigd door J. van Lamsveld in 1664. het laatste jaar van de grote pestepidemieën in Amsterdam. Te zien valt hoe diverse begraafstoeten tegelijkertijd aanwezig zijn op de Dam; het lijkt er zels op dat de figuur op de voorgrond de taak heeft om de verschillende rouwstoeten de weg te wijzen en alles in goede banen te leiden.

Bron: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam

 

Epidemiejaren

De ‘topjaren’ van de ziekte moesten echter nog komen: ondanks de bouw van een nieuw Pesthuis (gelegen aan de huidige Overtoom) braken in 1636, 1654-1655 en 1663-1664 opnieuw zware epidemieën uit, die elk circa één-tiende van de toenmalige bevolking het leven kostte. Met name de uitbraak van 1663-1664 is berucht: rond de 27.000 Amsterdammers verloren toen het leven. De ernst van de situatie was zelfs internationaal bekend: zo vaardigde de Italiaanse stad Pacenza in 1663 een ordonnantie uit die de toegang tot die stad voor alle personen en producten die uit Amsterdam kwamen of daar recent geweest waren verbood, overtreders van dit verbod zouden onmiddellijk ter dood worden gebracht.

 

De pest verdreven?

Vanaf 1688 zijn er geen ernstige uitbraken van de pest meer in Amsterdam: het is verleidelijk om te denken dat dit samenhangt met het einde van de Gouden Eeuw, maar naar dat verband zou nog nader onderzoek gedaan moeten worden. Wie overigens denkt dat de pest een historische ziekte is, komt bedrogen uit: zelfs in de huidige tijd worden er nog uitbraken gemeld, zoals recent (2017) in Madagascar, maar er zijn zelfs nog meldingen uit de USA uit de eenentwintigste eeuw…

 

'Gezicht op het pesthuis, gezien in noordoostelijke richting, Amsterdam op de achtergrond gezien'. Ets van onbekende maker, vervaardigd in 1663, het beginjaar van de laatste grote pestepidemie in Amsterdam. Het pesthuis lag buiten de muren van de stad ter hoogte van de huidige Eerste Helmersstraat. In 1732 brandde het gebouw af en werd vervangen door een nieuw gebouw; de functie van pesthuis was met het verdwijnen van de pest uit Amsterdam vervallen, in het Buitenasthuis werden vooral de armste Amsterdammers verpleegd. Vanaf eind negentiende eeuw werd het gebouw vervangen door het latere Wilhelmina Gasthuis.

Bron: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam, Collectie Dreesmann

 

Meer lezen?

 

Leo Noordegraaf en Gerrit Valk, 1996. De gave Gods: De pest in Holland vanaf de late middeleeuwen. Amsterdam: Bert Bakker. U kunt hier een online versie lezen

 

 

 terug naar overzicht